Via de palliatieve netwerken kan je beroep doen op een multidisciplinaire begeleidingsequipe. Wanneer een patiënt wordt geconfronteerd met een ongeneeslijke ziekte, biedt zo'n equipe gratis ondersteuning - volgens de vier palliatieve pijlers - aan patiënten, mantelzorgers en hulpverleners.
De equipe kan adviseren rond pijn- en symptoomcontrole, psychosociale ondersteuning, zorgorganisatie en afstemming tussen zorgverleners. De begeleiding is zowel thuis als in een woonzorgcentrum of andere zorgsetting mogelijk.
De aanmelding gebeurt door de patiënt zelf, een mantelzorger of een zorgverlener. Voor de administratieve registratie vraagt men een attest van de behandelende arts dat bevestigt dat het om een palliatieve situatie gaat - maar dat is niet blokkerend. Zodoende kan je als apotheker dus ook het palliatief netwerk van jouw regio inschakelen.
Palliatieve zorg en euthanasie
Wanneer genezing niet meer mogelijk is en het levenseinde nadert, staat de levenskwaliteit centraal binnen palliatieve zorg. Maar hoe kan je in die palliatieve fase als apotheker een rol spelen voor zowel de patiënt als de familie? In dit themadossier lichten we dit beknopt toe.
› Palliatieve en terminale zorg
› Medicatie bij palliatieve zorg
› LEIFplan
› Euthanasie en palliatieve sedatie
Palliatieve en terminale zorg
Palliatieve zorg is de zorg voor patiënten met een levensbedreigende aandoening. Het is totaalzorg met als doel de kwaliteit van leven van een ernstig zieke patiënt en zijn omgeving te verhogen. Dat omvat ondersteuning vanaf de diagnose van een ernstige ziekte, zorg in de laatste levensfase en begeleiding bij rouw. Het gaat niet alleen om lichamelijke klachten zoals pijn of vermoeidheid, maar ook om ondersteuning bij gevoelens, sociale of familiale aspecten en existentiële vragen of noden.
Terminale zorg is slechts een onderdeel van palliatieve zorg, in de laatste dagen voor het overlijden, en richt zich op een sereen en comfortabel stervensproces met ruimte voor afscheid.
Medicatie bij palliatieve zorg
Een patiënt met een terminale aandoening beleeft het einde van zijn leven graag in een vertrouwde omgeving. De zorg voor die patiënt kan plots veranderen en vraagt soms specifieke geneesmiddelen. In dat geval is 24 uur wachten om een behandeling op te starten geen optie. Daarom werden - in samenspraak met palliatieve zorgverleners - een aantal specifieke geneesmiddelen opgenomen in de lijst met verplichte geneesmiddelen.
In sommige gevallen is subcutane toediening van geneesmiddelen aangewezen bij palliatieve zorg, zoals bij aanhoudende misselijkheid en braken, ernstige slikproblemen of bij palliatieve sedatie. Tabel 1 geeft een overzicht van de geneesmiddelen die in dit geval subcutaan worden toegediend.
| Geneesmiddel | Indicatie binnen palliatieve zorg |
|---|---|
| Litican®, Primperan® | Misselijkheid, braken |
| Morfine | Pijn, kortademigheid |
| Buscopan®, Scopolamine | Doodsreutel |
| Haldol® | Misselijkheid veroorzaakt door morfine |
| Midazolam® Etumine® | Onrust Palliatieve sedatie |
| Sandostatine | Darmobstructie |
| Aacidexam® | Tegen epileptische insulten |
| Lasix®, Burinex® | Oedeem |
Tabel 1: Overzicht van subcutaan toegediende geneesmiddelen bij palliatieve zorg.
LEIFplan
Het LEIF-plan is een gratis brochure met alle informatie die je nodig hebt om de juiste beslissingen te nemen rond het levenseinde. Ze bevat ook alle beschikbare wilsverklaringen in België. Omwille van je rol als laagdrempelige zorgverlener en vertrouwenspersoon, kan je het LEIF-plan verdelen in de apotheek. Je bestelt de brochure aan de hand van de CNK-code 3557162 bij de groothandel of download hem digitaal via www.LEIF.be.
LEIFpunten
Burgers die vragen hebben over het levenseinde of hulp nodig hebben bij het opstellen van hun wilsverklaring, kunnen hiervoor terecht bij een LEIFpunt of LEIFantenne. Die zijn gevestigd op verschillende plaatsen in onze regio:
Netwerk palliatieve zorg
Om de uitbouw van palliatieve zorg in een regio te ondersteunen, werden in Vlaanderen en Brussel 15 netwerken palliatieve zorg opgericht. Een netwerk palliatieve zorg heeft de volgende wettelijke opdrachten:
• De bevolking informeren over het aanbod en de mogelijkheden van palliatieve zorg in de regio
• Samenwerken met verschillende partners in de regio en de samenwerking tussen deze partners bevorderen
• Opleiding bieden aan zorgverleners
• Vrijwilligers werven en ondersteunen
In onze regio zijn er 4 netwerken:
- Palliatief Netwerk Omega voor Halle-Vilvoorde
- Palliatief Netwerk Mechelen (PNM vzw)
- Palliatief Netwerk Arrondissement Leuven (PANAL vzw)
- Pallion Palliatieve Zorg Limburg vzw
Je vindt op bovenstaande websites, naast contactgegevens, heel wat informatie en een vormingsaanbod over palliatieve zorg.
Het overzicht van alle palliatieve netwerken in Vlaanderen vind je hier terug.
Multidisciplinaire begeleidingsequipe
Euthanasie en palliatieve sedatie
Euthanasie is sinds 2002 wettelijk mogelijk in België. Euthanasie is "het opzettelijk levensbeëindigend handelen door een andere dan de betrokkene, op diens verzoek". Daartoe dient een arts een euthanaserend middel toe aan de patiënt onder welbepaalde, omschreven voorwaarden. Euthanasie is enkel mogelijk op actieve vraag van een wilsbekwame patiënt of bij onomkeerbaar bewustzijnsverlies.
De wet van 28 mei 2002 definieert het wettelijk kader rond euthanasie. Die wet werd aangevuld door de wet van 10 november 2005, die specifieert dat de apotheker die een euthanaserend middel aflevert op basis van een conform voorschrift, geen misdrijf pleegt en dus niet strafrechtelijk kan worden vervolgd.
Bij palliatieve sedatie wordt het bewustzijn van de patiënt verlaagd met specifieke medicatie (vaak in combinatie met andere (pijn)medicatie). Palliatieve sedatie is enkel een optie als de symptomen onbehandelbaar zijn en niet op een andere manier verholpen kunnen worden (refractaire symptomen). Het is een laatste, veilige houvast wanneer andere medicatie of therapieën geen uitkomst meer bieden. Wanneer de patiënt gesedeerd wordt, maakt hij/zij de symptomen niet meer bewust mee en kan hij/zij comfortabel sterven.
Palliatieve sedatie opstarten is enkel mogelijk wanneer de patiënt al terminaal, stervende is, in de laatste dagen of hooguit weken van het leven.
Tabel 2 vergelijkt palliatieve sedatie en euthanasie.
| Palliatieve sedatie | Euthanasie |
|---|---|
| Geen intentie tot levensbeëindiging | Levensbeëindiging |
| Op verzoek/zonder verzoek | Kan enkel op verzoek van de patiënt |
| Enkel bij terminale patiënten – levensverwachting van maximum 2 weken | Zowel bij terminale als niet-terminale patiënten |
| Tijdstip van overlijden is onbepaald | Tijdstip van overlijden is vooraf bepaald |
| Kan omkeerbaar zijn (stoppen van sedatie) | Onomkeerbaar |
| Kan worden uitgevoerd door een verpleegkundige, na beslissing van een arts | Wordt enkel door een arts uitgevoerd |
| Geen verplicht advies nodig van een tweede arts | Verplicht advies nodig van een tweede en derde arts (indien niet-terminale fase) |
| Geen verplichte registratie | Verplichte registratie |
Tabel 2: Vergelijking palliatieve sedatie en euthanasie.
Het voorschrift
› De arts maakt een voorschrift op voor de nodige medicatie en medische hulpmiddelen op naam van de patiënt. Hij moet elk product apart voorschrijven; een voorschrift met de vermelding 'euthanasiekit' is ongeldig.
› Op het voorschrift moet een aanduiding staan dat de medicatie wordt voorgeschreven in toepassing van de wet van 28/5/2002 - bijvoorbeeld door "euthanasie" te vermelden - en een aanduiding dat de medicatie persoonlijk aan de arts moet worden afgeleverd.
› De aflevering gebeurt door de apotheker persoonlijk aan de arts die als gemachtigde optreedt van de patiënt. De arts haalt met andere woorden de medicatie zelf op in de apotheek.
› De arts brengt de niet-gebruikte medicatie persoonlijk terug naar de apotheek. De apotheker behandelt de teruggebrachte niet-gebruikte geneesmiddelen zoals elk ander (vervallen) geneesmiddel dat door een patiënt wordt teruggebracht.
Euthanatica
Euthanasie kan via intraveneuze of orale weg worden uitgevoerd. De meest gebruikte methode is de intraveneuze. Die heeft als voordeel betrouwbaar en snel te zijn.
In een samenvattend artikel van de documentatiedienst van APB vind je een overzicht van de aanbevolen middelen en doses voor de twee technieken.